Katitikan Bisaya

Balitao

2009-04-08T17:31:00.003+08:00

PDF nga dokumento bahin sa Sugboanon nga Balitaw:

Cebu Balitao and How it Mirrors Visayan Culture & Folk Life
ni Maria Colina Gutierrez

Mubong Kurso Sa Pagsulat Og Sugilanon

2009-03-04T07:06:00.001+08:00

Ni Tomas Sumakwel

Desisyon
(Ikatulo Gula)

DAGHAN ang mahitabo sulod lamang sa pipila ka gutlo. May mga higayon
nga mahimo rang unya-unyaon ang desisyon. "Paminawon ta lang," matod
mo kon may mangutana bahin niini. Apan aduna usay sa usa ka pamilok
kinahanglan kang modesisyon. Ang sapyor kinahanglan abtik niini kay
nagdala siyag daghang kinabuhi. Kanus-a siya mo-overtake, moliko, ug
usahay, asa niya ibangga ang bus nga nawad-an na sa preno: sa bata ba
nga natulog sa aseras o sa tiguwang nga mitabok sa karsada.

Ang pagluwat og desisyon usa sa mga laming sulaton. Ang epekto sa usa
ka desisyon maoy igsoon sa nahauna nga makapaikag gihapon.
Pananglitan (ug sa pananglitan gamiton ta ang ehemplong mga sugilanon
sa gugma kay kini di layo kanatong tanan ug maayong maoy unahon
pagpakabatid): Usa ka ulitawo nga buot gayong mopadayag sa iyang
gugma sa usa ka babaye. Apan nahitabo nga ingon sa maglisod siya
pagpadayag sa iyang gugma. Ang babaye (nga sa tago hilom usab nga
nahigugma) moadto sa Amerika alang sa usa ka trabaho. Karon, ania
sila sulod sa usa ka kotse nga mopaingon sa tugpahanan. Diha sa
hunahuna sa lalaki ang pagbungat sa pulong. Apan wa gyod siyay
nahimo. Didto sa tugpahanan nagsigeg lanog ang paging system nga
naghangyo nga pasudlon na sa Gate 1 ang mga pasahero. Miharong ang
babaye sa mga mata sa lalaki. Mao usab ang lalaki. Mitalikod ang
babaye nga may kahinugon sa kahigayonan. Apan misinggit ang lalaki
og "gihigugma ko ikaw" apan gilamoy na sa kanuos sa daghang tawo ang
iyang tingog. Nakatulo ang luha sa lalaki sa kahiamgo.

Daghan na ang mga ingon niining sugilanon nga migawas sa Bisaya
kansang dugokan mao ang "pagluwat og desisyon". Si Marcelo Geocallo
kampeyon niining mga matanga sa sugilanon. Usa na niini mao kadtong
iyang "Sa Simangan Sa Pagpili". Sa sugilanon, buot sa babaye nga ipa-
abort ang bata nga miturok sa iyang sabakan. Apan dihang nakita niya
ang dugo, midagan siya sa way paglingi.

Unsay nakanindot niining maong dugokan? Tungod kay kana mao kita.
Matag adlaw moluwat kitag daghang mga desisyon. Ang atong mga
kapakyasan ug kalamposan nag-agad sa atong ipakanaog nga desisyon.

Unsa kahay kuhaon kong kurso?

Ipadayon ko ba kaha ang pagpangasawa kang Talpolana?

Haiy akong palabihon, gugma o kuwarta?

Mouli na ba lang kaha ko sa bukid ug magtanom og kamote?

Idayon ko ba kaha ang pagpanimalos?

Ug daghan pang mga desisyon. May susama sa sili nga mohalang gilayon.
Apan aduna usay dugay pa, sama sa bisyo sa alak ug druga.
Apan sa sugilanon, angay tang bantayan nga dili bisan unsa na lang
nga desisyon ang makadani sa magbabasa. Ayawg kalimot nga duna say
hinanggaw nga desisyon. (Hinuon may hinanggaw sab nga lain sa buot
kong ipasabot apan lamian gihapon. Hisgotan ta unya kini sa laing
panahon.) Ang tawo daghag gibasehan nga katarongan nganong siya
nakadesidir. Kon ang karakter way katarongan o kaha sitwasyon nga
makakombensir sa magbabasa nganong siya modesidir sa ingon, ang
magsusugilanon dili makadawat og pagakpak. Sa ato nang nahisgotan,
ang huyang nga karakter di gyod mahalon sa magbabasa. Okey, mapakyas
siya. Okey, kawatan siya. Apan mahibulong ka nganong ganahan ka niya.
Bation mo ang kaluoy. Bation mo nga ikaw mao na siya diha sa
sugilanon. Ug kini di man sekreto nako kay maoy makita natong tanan
sa bantogang mga mugna sa tinta sa atong mga amahan sa dagang.

Ang kaordinaryo sa usa ka desisyon mahimong makahimog dakong
kausaban. Mahimong sayop ang desisyon sa sinugdanan apan nahimong
husto sa kataposan. Ngano? Ang kinabuhi dili usa ka hulmaan nga kon
unsay porma mao usab ang resulta. Tan-awa ang imong silingan.
Milangyaw sa Manila aron pagdakop sa maayong kapalaran. Apan dihang
miuli may gikugos nang masuso. Diay nahimong pampam ug napaangkan. Sa
laing bahin, mahibulong ka sa usa ka japayuki nga nahimong madre sa
usa ka dakong tuis sa kapalaran. (Gitawag sa mga kritiko og irony nga
sa ato pa, kabalighoan.) Mao gayod kana. Ang kinabuhi nagbaton og
daghang nawong ug anino.

Ang nabigador nga si Christopher Columbus sa wa pa molatas sa dakong
lawod aron pagpangita sa Bag-ong Kalibotan mitugyan sa iyang anak
ngadto sa mga madre. May nakita ko kaniadtong folio de artes nga
reproduksiyon sa usa ka pinintal nga nagpakita sa dakong desisyon ni
Columbus. Tiaw mo? Biyaan niya ang iyang anak alang sa usa ka panaw
nga wa pay nasayod kon kanus-a siya mahibalik, kana kon mahibalik man
ugaling?

Sa Bibliya, mabasa nato ang kaagi sa usa ka tinun-an ni Jesus nga
kolektor sa buhis apan mibiya sa iyang trabaho aron lang pagkuyog sa
Magtutudlo.

Si Budhha mibiya sa haruhayng kinabuhi aron mangita sa mga haligi sa
kamatuoran.

Ug ikaw, lagmit nakahuman og maayong kurso; nakapasar na sa pasulit;
usa ka batan-on nga may saad nga nagpaabot sa unahan, bahandi man kun
kadungganan… apan nganong usa ka man ka magsusulat? Dako usab ang
imong desisyon. Gani, pila na bay miingon kanimo nga ikaw usa ka
buang?—
(SUMPAYAN)

Mubong Kurso Pagsulat Og Sugilanon

2009-03-03T00:03:00.001+08:00

Ni Omar Khalid

(Pasiuna: Kining maong artikulo kabahin sa seryal nga gisuwat sa
tagsulat og napatik na sa magasing Bisaya. Gituyo kini pagpagawas
dinhi alang niadtong atong kaubanan sa balayan nga buot makat-on
pagsuwat og sugilanon. Ang Omar Khalid takubang-ngalan ni Richel
Dorotan nga mao karoy literary editor sa magasing Bisaya. Ang iyang
seryal anaa na karon sa ika-13 nga bahin sa Bisaya. Mangayo sab siyag
pidbak ninyo kon buot ba ninyong iposte tanan dinhi ang uban pang mga
bahin sa iyang seryal. Sa pagkakaron, kini pakati lang una alang
niadtong dunay interes nga makakat-on sa pagsulat og sugilanon. Ang
tagsulat mananaog sa Unang ug Ikaduhang Ganti sa sugilanon sa
Bathalad-Cebu naiadtong 2004. Sa 2003, siya usab ang midaog sa
Ikaduha ug Ikatulong Ganti sa Sugilanon sa Bathalad-Mindanao.
Mananaog sab siyag unang ganti sa Interschool Three-Act Play writing
contest niadtong 1998 Centennial Celebration sa iyang ug napasundayag
sa mga magdudula sa Cebu Roosevelt Memorial Colleges. Ikaduhang Ganti
usab siya sa tigi sa balak nga gipasiugdahan sa Sunstar Superbalita
sa Cebu niadtong 2004.)

KON way problema, way sugilanon. Ang nakainteresado ning kinabuhia
mao ang problema. Matod sa awit Binisaya: "Bakakon ang mosulti nga
siya way suliran. / Bisag dato bisan pobre tanan dunay kagul-anan. /
Ang batang mahimugso niining kalibotan, tungod sa suliran, hilak
hibatian." Bitaw. Wa magbakak ang awit.
Kang kinsang problema ang atong sulaton? Kadaghan. Kon problema ang
hisgotan, kini ang numero unong hinungdan nganong di mahutdag trabaho
ang mga batid sa saykolohiya, ug puno kanunay ang hospital alang sa
nalisoan sa turnilyo.
Ug kadtong mga balidong mga problema lamang ang sulaton.
Unsaon pagbanabana sa bug-at nga problema? Kana depende sa matang sa
pagka tawo sa imong karakter. Ang dato di maproblemag bugas. Kon kini
maoy problema nga gilatayan sa imong sugilanon, napakyas ka. Ang
pobre di maproblemang graheanan sa kotse. Di kini kabahin sa
reyalidad sa iyang kalibotan. Kon kini ang imong subayon, katulog na
lang kay basig mas katuohan pa ang imong damgo kay sa anaa karon sa
talad mong sulatanan.
Kita di mawala, matod ni William Faulkner, tungod kay kita
may kalag. Kahibulongan bitaw nganong sa kalisod sa atong mga
problema, makangisi gihapon kita sa atong mga higala. Kaanindot nga
kinabuhi bisan sa mga problema. Busa ang sugilanon bahin sa problema
tungod kay mao kana kita. Sulbaron sa karakter ang problema, pakyas
man kon molampos. Makigbugno siya sa kusog nga agos sa kinabuhi. Tan-
awang sapa, ang iyang dinagayday. Usahay hilom, tulugkaron, ug way
kibo sa iyang agos. Apan kinsay nagdahom sa unahan kini mahulog sa
usa ka busay, mapusgay sa kabatoan. Unya hilom na man, daw laylay sa
nagdukang inahan sa kagabhion. Sa kataposan, mahisangko siya sa
dughan sa dagat. Ug kini hilom na usab. Ingon ana ang sugilanon.
Ang mga halinon kaayong nobela hilabihan kaadunahan niining
problema. May problema ang usa ka karakter nga mohatod ngadto sa
laing mga problema. Kahinganlan dinhi ang mga bantogang awtor sa
dekada 60 sama ni Mickey Spillane ug Max Brand. Ingon sa mga urban
cowboy ang mga karakter. Maglaway ka samtang magbasa sa ilang mga
nobela. Daw makapasmo kon di mo humanon sa pagbasa.
Sagad sa abunda niini mao ang mga detective stories. Unsaon
pagsulbad sa krimen? Kinsay nagbuhat sa krimen? Usahay talagsaon pa
kaayog kasulbaran nga makapanakla ka. Ambot kon may makalabaw ba sa
kang Edgar Allan Poe ning kategoriyaha. Sa "The Gold Bug" gipakita
niya ang paagi unsaon paghubad sa usa ka tinipigang sulat aron
makaplagan ang bulawan. Kinsay magtuo nga ang mamumuno sa "The
Murders of Rue Morgue" usa diay ka orangutan? Sa nagtungha pa kita,
si Poe ang atong gisipit-sipitan ug lagmit way sinuwat niya nga wa
nato maukay. Makapaintriga ang iyang mga sugilanong bahin sa mga
maanyag nga babaye (apan pulos nangamatay) sama sa "Morella", "The
Assignation", "Legiea", ubp.
Nagtuo ko nga kon nahimo pa lang mga tulisan ang mga
magsusugilanon, ambot kon hidakpan ba sa mga otoridad. Hanas silang
mangitag sulbad tungod sa kaadunahan sa imahinasyon.
Ayawg kalimot nga ang sugilanon maoy pakigharong sa mga
suliran. Dili imo. Iya sa karakter nga maoy nagdala sa sugilanon. Imo
lang ang pagpanimon kay ikaw mao ang maglalalang sa daghang mga
kahibulongan sa kalibotan. Di ba ginganlan ka man og gamayng Bathala?
Kon unsa kabug-at ang problema, kana ang banabanaon sa
magsusugilanon. Ayaw papas-anag usa ka sakong bato ang hulmigas. Ayaw
hatagig suliran ang karakter nga malisod uyamot ang pagsulbad sa
iyang katakos. Nakabantay ka sa gihimo sa mga segunda klaseng
pelikula nga kay wa na may mahimo ang karakter sa iyang suliran,
hatagan dayog liot sa direktor kun tagsulat. Wala na. Natabla ang
tanan. Gipatay na lang nga way hinungdan. Ug mopauli ka nga mosaad,
mag-usab pay layog!
Ang mga dramaturgong Griyego (labi na ang mga hanas sa dulang
trahedya sama ni Sophocles, Aristophanes, Euripides) migamit sa deus
ex machina (Diyos sa makina) kon ang krisis sa karakter hilabihan na
kalisod. Dunay plataporma sa esenaryo nga molusad nga luwanan sa mga
Diyos aron luwason ang aktor. Apan kini gidawat nila kay kabahin man
sa kombensiyon sa ilang mga pagtuo. Sa atong panahon, kini di na
magamit.
Kini ang akong proseso: Una, ang problema wa dahoma nga
moabot apan miabot. Ikaduha, mangitag paagi ang karakter nga kini
masulbad. Unya ang catharsis (pagsipong sa mga emosyon nga daw dakong
baha). Kon kini ang imong paagi, sayon ra ug lagmit maimo ang
pagakpak.
Busa—
May karakter nga adunay problema ug siya mangitag sulbad.
Sayon ra. Matod ni Junne Cañizares, kapakapa lang kay sa madugayg sa
madali maantigo ka rang molangoy. Apan kini sab ang ako: Ayawg
pangahas og tidlom sa dakong lawod kon wa kay manluluwas. Kini lang
una: suwata ang duol sa imong kasingkasing, ang anaa sa imong
kasilinganan. Kini nagtipig gihapon og dagkong sugilanon nga wa mo
lang himatikdi.
Kon miungot ang imong dagang, kana usa ka dakong problema.
Karon, naa ka nay temang mahimong sulaton.
(Sumpayan unya nato)

Sa Mga Kamot Sa NCCA

2009-03-02T23:16:00.001+08:00

Ni OMAR KHALID

Bisaya Magasin, Abril 9, 2008

MAOY gihanithanit sa elektronikong grupo sa internet— sa lunsayng
bisaya (http://groups.yahoo.com/group/bisaya/)
ang kalihokan sa Nasodnong Komisyon sa Kultura ug Arte. Daghan ang
dismayado. Nawad-an sa gana nga makiglambigit niining ahensiya nga
gitahasan
nga mangulo sa kalihokang artehanon. Angkonon ko nga ako ang tigdupa
nga
labanan ang NCCA batok sa dili maayong imahen nga misugod og mansa sa
iyang
dungog. Wala koy kadugtongan niining maong ahensiya ug gawasnon ko sa
dagang
ug panabot. Obhetibo ang akong pananaw ug bisan gamay wa koy tinguha
nga
palupaon ang atay sa NCCA kay may gitagong interes, mangayo ba kahag
pabor
kun unsa. Pabilin kong nagtuo sa kon unsay naa, maoy atong pahimuslan.
Kon
bulad ray naa, di na mangitag humba. Kay ngano man diayg kamatisan
natong
bulad o kaha isubak bas utan? Sama nga kon unsay atong makuhang
kaayohan sa
NCCA, maoy atong dawaton ug gamiton sa kinatas-ang kapuslanan.

Nagpungasi ang nagkadaiyang punto. Ug may kapasikaran baya ang mga
mulo. Ang
tanan may tenor sa kasagmuyo. Nasayod ko, bunga kini sa minglabayng
mga
kasinatian ug dili sab nako sila mabasol.

Naa sab koy pahat sa mga kasagmuyo sa NCCA. Sama sa ubang mga
maglilihok-kulturanhon, may panahon nga gidalhapan ang akong hunahuna
sa
sungayang anino sa katahap nga ang NCCA alang lang sa kaulohan ug ang
taga
Manila lang ang makasupsop sa iyang mga mehora. Kon naa may mangabot
sa
kaprobinsiyahan, kini himbis lamang sa dakong isda.

Apan lain ang akong pagtan-aw niini karon sa way pagdala sa hunahuna
sa
uban. Ang atong kaugalingon maoy akong gisusi. Diin tang dapita
napakyas?
Wala ba usab tay mga pagkuwang? Kay kaluoy na man sa NCCA nga atong
kawrason
tungod lang sa atong kaburong. Ang maayo tingali, ang usa ka alagad sa
arte
dili modagan sa layo ug adto magpaghot. Mangutana siya sa NCCA kon
unsay
ikaalagad niini ngadto kaniya. Kon ang usa dili man moduol, dili sab
tingali
makataronganon nga labayon niyag bato ang NCCA. Personal nga desisyon
kining
kaburong.

Tinuod kaayo nga sa kasamtangang sistema, alkanse kitang mga Bisaya ug
uban
pang rehiyonal nga mga pinulongan kon itandi sa mga Tagalog. Naalkanse
ta,
una sa tanan, sanglit ang NCCA halayo uyamot sa atong dapit. Ug dayag
na
lang nga usa ka sanawng pangandoy nga makatunob sa iyang nataran.
Mamaylo
tag pamilete sa atong silingan o kaha mamaligyag kabaw kun himungaang
naglaguklok sa sibay. Uroy kon di ta hitagaan? Ikaduha, ang NCCA
giyak-an sa
mga Tagalog o kon dili man, mga Tagalista. Ug busa man gani nahimugso
kining
pangangkon sa ubang nasagmuyo nga rasyal ang kombate dinhi; kon
Tagalog ka
masayon uyamot ang pag-aprobar sa imong proyekto. Sa ato pa, debuynas
ang
mangombirahay nga makaparyenteg kosinero kay mouli nga busdik ang
tiyan sa
kabusog. Mapasmo ang bitok sa usa nga halayo sa luwag ug kon makakaon
man,
malagmit nga dukot ug sabaw na lang ang iyang hiabtan.

Hangtod nga dili mahimong pederal ang atong kagamhanan, kining maong
diskriminasyon magpabilin gayod. Hangtod nga dili mabahas ang polisiya
sa
nasodnong pinulongan, magpabiling alkanse kita sa mga Tagalog. Ang
Tagalog
nakahupot og gahom nga lupig pay bag-ong nawong sa mga mananakop sa
atong
mga tribu. Kining neyokolonisasyon maoy linugdangan sa wala-na-sa-
panahon
nga sistema sa atong kagamhanan. Apan hangtod nga magpagatob ang
kasamtangang mga politiko, walay mahitabong kabag-ohan. Ang tublawng
pangandoy sa mga Bisaya, Ilokano, Waray, Ilonggo, ubp. magpabiling
ilusyon
lamang, usa lang ka pangandoy, usa ka dagaw, usa ka kabalingag.

Apan suwayan natog kuyog ang kasamtangang sistema (sa way paglugak sa
atong
pangandoy sa sistemang pederal) ug tan-awon nato kon may mahimo ba
kita. Naa
tay mahimo, klaro na lang. Apan wala lang sab nato himoa. Nagpasabot
nga
mosugot ra sab diay kitag maalkanse. Una, diin ta sa gihimong
imbitasyon sa
NCCA aron umolon ang mga komite ilawom sa iyang landong? Kay natataw
man
nako nga aron maaprobahan ang imong pangayoong grant, anaa sa mga
komite
magsugod ang ayag sanglit sila man ang motan-aw sa kamapuslanon sa
imong
proyekto kon kini may birtud ba nga sarang gastohan sa kagamhanan.

Ang una natong hisugatan kon mangayo tag hinabang alang sa publikasyon
sa
atong trabaho mao: kinahanglan hubaron kini sa Tinagalog kun Iningles
ba
kaha. Dinhi magsugod ang problema. Masabot man god nga wa silay
interes sa
atong pinulongan. Kay nganong hubaron pa man? Dili ba diay mahimong
epektibong arkibo sa kulturang Pilipinhon ang mga mitna ug arte nga
nasulat
sa lumadnong dila? Entonses, ang pinulongan dili na diay hinuon
kabahin sa
kultura? Sa nasodnong damgo? Sa nasodnong bahandi?

Gani, nahimugso na man ang pagya nga linaksi sa esena sa pelikula:
"*Wag
mong turuan ng Bisaya ang anak ko, dapat Tagalog para Pinoy!*" Nga kon
tampalingon nato pagsabot, ang Bisaya dili Pinoy. Unsa man diay ta,
engkanto?

Ang mga Bisayang *literary artist* nagsulat alang sa Bisayang
katilingban.
May kaugalingon kitang tradisyon sa panulat nga naumol sulod sa hataas
nga
kasaysayan sa kapanulatang Bisaya. Kon kini hukngayon sa usa nga way
pagbati
sa atong tradisyon ug walay pagtan-aw sa mga butang gipakabili sa
handurawang Bisaya, maisip ba nato nga may katakos siya paghatag og
patas
nga husay sa arteng Bisaya? Gawas pa, unsaon nato pagpukan niining
lingguwistikong babag? Pinaagi sa paghubad? Ayaw kog ingna. Kon buot
nilang
mosabot sa sensibilidad nga Bisaya, basahon nila kini sa orihinal nga
dila
diin kini nasulat. Ug kon hubaron man, dili na unta kini problema sa
usa ka
*literary artist*. Ang usa ka *literary artist* maglalang lamang sa
pinulongan nga siya batid— sa pinulongan nga tinubdan sa iyang garbo
isip
tawo.

Apan kon mayoriya sa mga sakop sa komite sa NCCA mga Bisaya pa lang
unta, wa
na tingali ta magkinahanglang hubaron pa ang atong sinulat aron lang
hatagan
sa idlas kaayo nga *grant*. Sa mubong pagkasulti, numero ang dag-anan.
Padaghanay ni sa tawo, klaro na lang.

Sa dihang gimugna kining maong ahensiya sa 1987 ilawom sa Orden
Ehekutibo
Numero 118 nga gipakanaog ni kanhi Presidente Corazon C. Aquino
(kaniadto
gitawag pag Presidential Commission on Culture and Arts), usa sa ilang
mandato mao ang pagdasig sa artistikong kamalalangon sulod sa
artistikong
kagawasan. Sila usab ang ahensiya nga gitahasan sa pagmugnag mga
polisiya,
pagpanghatag og mga *grant*, ug pagduso sa Pilipinhong arte ug
kultura. Wa
ingna nga Tinagalog ra ang hatagan og dakong pagtagad. Apan sa tinud-
anay
nga panghitabo, maingon nato nga wa kini masunod tungod kay mayoriya
sa
iyang mga komite gihugpaan man sa mga Tagalog ug tungod niining pagtuo
nga
ang Tinagalog ra maoy makarepresentar sa nasodnong kultura.

NIADTONG Marso 17, adlawng Lunes, mingtambong ming duha si Associate
Editor
Edgar S. Godin sa "Salabat at Sining" sa NCCA. Ang "Salabat at Sining"
gituyo sa NCCA aron ilang matubag ang mga pangutana ug kontrobersiya
nga
naglibot sa ilang buhatan. Nakaingon ko, panahon na ning nawngon sila.
Busa
wa namo sipyata ang pagtambong bisan pa sa kasako namo sa mga
buluhaton sa
buhatan sa Bisaya Magazine.

Gibayang ang paniudto ug kalingawan sa mga awit ug sayaw lumadnon.
Unya
samtang nagsigeg dimdim sa *salabat*, gibuksan ang panagbayloayg
hunahuna
taliwa sa NCCA ug sa mga sakop sa prensa ug alagad sa arte. Si NCCA
Executive Director Cecille Guidote-Alvarez ug Direktor Frank Rivera
ang
nagpuli-pulig sagang sa nagpungasi nga mga pangutana. Natandog ko sa
kaemosyonal ni Madam Cecille. Matod niya, "Masuko na mo kon masuko
kang
Presidente GMA wa koy labot. Apan akong barogan nga ang mga polisiya
niya sa
arte ug kultura maayo kaayo."

Gibuwandos ni Editor Godin ang sintak nga nakapakignat nilang NCCA
Executive
Director Cecille Guidote-Alvarez. "Nganong layo man lagi kaayo ang
NCCA sa
dughan sa tinuod nga mga praktisyoner sa arte sa kaprobinsiyahan?"

May nadungog kong pasalig. Ilang paningkamotan nga makigdugtong sila
sa
lokal nga mga alagad sa arte. Nadunggan ko nga buot nilang agakon ang
arteng
rehiyonal aron mahimong kabahin sa nasodnong bahanding kulturanhon.
Mihayahay ang akong dughan nga nagpaminaw. Unta may tidlom ang maong
pamahayag.

Si Direktor Rivera mismo maoy miingon nga dili mohimsog ang kalag sa
nasod
kon hibiyaan ang rehiyonal nga mga arte. Gani, iya mang gisaway ang
mga
elitistang alagad sa arte nga mikorona sa ilang kaugalingon sa
gihuptan
nilang kabatid. Siya mismo mitan-aw sa tradisyonal nga arte sa bag-ong
perspektibo. "Wala monopoliyaha ang arte sa pipila lamang. Ang
paglalang
alang sa tanan. Kon gusto kang moawit, nan, moawit ka. Kon gusto kang
mobalak, nan, pagsulat og balak." Iyang gihinubay nga bag-o lang
siyang
misuroy sa halayong kaprobinsiyahan ubos sa KALAHI Caregiving Program.

Ato silang tuohan. Atong sukdon ang mga pulong nga ilang giluwatan,
hangtod
asa kini sangpot. Kay dili man ta gustong lana-lanahan lang aron
ganahan.
Ang arte ug kultura dili baya dula-dula. Seryoso kining gimbuhaton. Ug
busa
nagkinahanglan tag seryosong mga tawo nga katugyanan niini.

Kon sila mapakyas sa panaad, akoy unang mosaway nila. —